تفسير عرفاني امام و مخالفت‌ها با فلسفه و عرفان

جمعه, 22 مرداد 1395
این مورد را ارزیابی کنید
(0 رای‌ها)

عرفان حماسي امام و تفاوت آن با عرفان منزوي / تفسیر عرفانی امام خمینی و برخی مخالفتها

متن گفتگوی هفته‌نامه پنجره با حضرت استاد رمضانی درباره تفسیر عرفانی امام خمینی (ره)

 

عرفان حماسي امام و تفاوت آن با عرفان منزوي

يكي از ابعاد اصيل و تأثيرگذار كه شاكله وجودي حضرت امام (رحمت الله عليه) را سامان داده بود، بعد عرفاني ايشان است كه بقيه ابعاد شخصيتي امام تحت تأثير اين بعد است؛

اگر فقيه بودند، عارف فقيه بودند، اگر اصولي بودند،‌ عارف اصولي بودند و اگر سياستمدار بودند، عارف سياست مدار بودند. پس يكي از ابعاد وجودي ايشان كه بايد بدان توجه كرد بعد عرفاني ايشان است كه در رأس همه ابعاد شخصيتي ايشان قرار دارد.

از آثار وجودي ايشان، اين نكته به خوبي هويداست؛ چه آثار قلمي و تدويني ايشان و چه آثار عيني و وجودي ايشان كه از ‌خود ظهور داده‌اند.

در آثار عيني ايشان، بزرگ ترين اثر، تحولي بود كه ايشان در عصر و قرن خود به وجود آوردند و نقطه عطفي در تاريخ شد و اين، حرف كمي نيست.

انساني عارف با پشتوانه عميق شهودي و عرفاني مي‌تواند اين تحول عظيم را رقم بزند. در طول تاريخ تشيع فقهاي زيادي داشته‌ايم و چه بسا از ابعاد فقهي از ايشان بزرگ‌تر و شاخص‌تر بوده‌اند؛ اما اين كار به دست ايشان رقم نخورد.

همچنين، اصولي و فيلسوف هم داشتيم؛ اما اين تحول به دست ايشان رقم نخورد. حتي عارف هم داشتيم؛ اما اين كار به دست ايشان رقم نخورد؛ چون اگر هم عارف بودند، عارفاني نبودند كه همه ابعاد عرفاني را كامل كرده باشند و سير خود را به اتمام رسانده تا به مرحله دستگيري رسيده باشند.

اگر ابعاد عرفاني كامل بشود و شخص به مرتبه دستگيري برسد و موعظه شود كه ديگران را از ظلمات خارج كند و به عالم نور ببرد، مي‌تواند اين تحول را ايجاد كند؛ لذا كساني كه سير كاملي ندارند اين امر از ايشان متوقع نيست. نمي‌شود شخصي عارف باشد و در مقابل خلق خدا احساس تكليف نكند.

عارف، آشناترين انسان به وظايف است؛ اگر عارف كامل بود اين تحول از او صادر مي‌شود. و اگر نشد، يا عارف كامل نبوده است يا موانعي در راه تحقق آن ايجاد شده بوده است.

تفسير به رأي كلام امام، توسط مخالفان فلسفه و عرفان

متأسفانه برخي نقل كرده‌اند كه امام در نصايح خود گفته‌اند كه شما مانند من نباشد و جواني خود را مانند من از دست ندهيد، من عمرم را به بطالت گذرانده‌ام ، شما عمرتان را به بطالت نگذرانيد و ايشان نشستند و تحليل كردند كه مراد امام از اين كلام چيست؟

آيا امر واقعي است يا شكسته نفسي كرده‌اند؟ ايشان اين كلام امام را واقعي تلقي كرده‌اند و اين گونه ارزيابي كرده‌اند كه امام در فقه و اصول و تفسير و ... تحصيل كردند و اينها بطالت نيست؛ امام در مقابل طاغوت به مبارزه پرداختند و تشكيل حكومت داند و اين امر هم قطعاً بطالت نبود و در نهايت نتيجه گرفته‌اند كه امام عرفان و فلسفه خوانده‌اند و اين امر را امام بطالت دانسته‌اند و متأسفانه برخي از اين آقايان صريحاً اين گونه تحليل كرده‌اند.

من به اين آقايان عرض مي‌كنم اين حرفي را كه شما از امام نقل كرده‌ايد و اين گونه تحليل كرده‌ايد و نتيجه گرفته‌ايد، حرفي بوده است كه امام در نامه عرفاني خود به خانم فاطمه طباطبايي عروس خود نوشته بودند و آن نامه بعدها به نامه عرفاني امام معروف شد و سؤالاتي عرفاني بوده است (صحيفه امام، ج 19، ص: 90)
امام در آن جا نمي‌گويند دنبال فلسفه و عرفان نرويد، بلكه مي‌گويند فقط به خواندن اكتفا نكن و فقط به گردآوري كفايت نكن كه بشوي ابليس مجلس آرا.

كسي كه به اصطلاحات آشنا شده است و از حقيقت عرفان بي‌خبر است، يك شيطان آراست كه با اصطلاحات جالب، توجه مردم را به سوي خود جلب كند. پس مراد بسنده نكردن به خواندن است.

تفسير عرفاني امام و برخي مخالفت ها

امام انساني عارف مشرب بودند و زماني كه عده‌اي سياسيون به خدمت ايشان مي‌رسيدند مطالبي را گوشزد مي‌كردند و در ادامه باز به اوج مباحث عرفاني نيز توجه مي‌دادند.

اصلاً هيچ سخنراني انجام ندادند الا اين كه در آن مطالب بلند عرفاني بيان مي‌كردند؛ لذا نبايد اين مطلب را به دست فراموشي سپرد كه امام يك حقيقت عرفاني بود و يك پارچه عرفان بودند.

وقتي وارد سياست مي‌شدند يك عارف سياس بودند و زماني كه وارد فقه مي‌شدند يك عارف فقيه بودند و از جمله آن مباحث بحث تفسيري ايشان است.

ايشان زماني كه تفسير مي‌فرمودند بوي عرفان و معرفت از آن به مشام مي‌رسيد و اين جلسات پنج جلسه بيشتر ادامه نيافت و تنها همين چند مجلس نصيب حوزه‌هاي علميه و اهل معرفت شد؛ اما متأسفانه برخوردهايي با اين جلسات صورت گرفت و امام صلاح را در آن ديدند كه آن مباحث را ادامه ندهند.

تفسير عرفاني، تحميل مفاهيم عرفاني بر قرآن نيست

ممكن است برخي گمان كنند كه تفسير قرآن با رنگ و بوي مباحث عرفاني، يعني تحميل مباحث عرفاني بر قرآن؛ در حالي كه اين كار، قرآن و تفسير قرآن نيست،‌ بلكه بيان كلام عرفا به بهانه تفسير قرآن است.

اين مخالفت را آقاياني از مشهد شروع كردند و گويا مي‌گفتند توقع از شما اين نبود كه حال كه امكانات را در اختيار گرفتيد و در موقعيت رهبري قرار گرفته‌ايد به نام قرآن و تفسير آن حرف‌هاي عرفا را بيان كنيد و به خورد مردم دهيد و اين دون شأن شماست و شأن شما فوق اين حرفهاست.

امام هم در جلسه آخر به اين مبحث پرداختند كه بر فرض كه بخواهيم حرف‌هاي عرفا را در قالب تفسير بيان كنيم، اين كاري مذموم نيست؛ چرا كه عرفا و عارفان در فهم مسائل معرفتي و اعتقادي اصطلاحات خاص خود را دارند و اگر ما با اصطلاحات ايشان آشنا باشيم چه بسا ما هم با ايشان همراه شويم.

داستان عنب و اوزوم و انگور را در آن جا بيان كردند و فرمودند: «گاهي وقت ها اختلافاتي كه بين اهل نظر و اهل علم حاصل مي‌شود، براي اين است كه زبان‌هاي يكديگر را درست نمي‌دانند. هر طايفه‌اي يك زبان خاصي دارند.

نمي‌دانم اين مثل را شنيده‌ايد كه سه نفر بودند: يكي فارس بود، يكي ترك بود، يكي عرب، اينها راجع به ناهارشان كه چه بخوريم بحث كردند، فارس گفت: «انگور مي‌خوريم». عرب گفت: «خير عنب مي‌خوريم». ترك گفت: «خير ما اينها را نمي‌خوريم ما اوزوم مي‌خوريم». اينها اختلاف كردند براي اين كه زبان يكديگر را نمي‌دانستند. بعد مي‌گويند يكي آمد و رفت انگور آورد، همه ديدند كه يك چيز است، يك مطلب، در زبان‌هاي مختلف يك مطلب است، اما زبان‌هاي مختلف است در آن.

فلاسفه، مثلاً يك زبان خاص به خودشان دارند، اصطلاحاتي مخصوص خودشان دارند، زبان عرفا هم خاص به خودشان است و اصطلاحات آن ها خاص خودشان است. فقها هم اصطلاحات خاص به خودشان دارند. شعرا هم يك زبان خاص شعري دارند؛ و زبان اولياي معصومين هم يك طوري است كه بايد ببينيم اين سه – چهار طايفه كه با هم اختلاف دارند كدام زبان‌شان نزديك تر به زبان وحي است». (تفسير سوره حمد، متن، ص 274)

و در ادامه براي روشن تر شدن مقصود خود به مثالي تمسك جستند و فرمودند: «اين كه در قرآن آمده است و «و هو معكم أين ما كنتم» (حديد آيه4) هر كجا كه باشيد خدا با شماست. اين معيت چگونه معيتي است؟ هو معكم يعني چه؟ يعني پهلوي آدم است؟ همراه آدم است به طور مصاحبت؟ اين كه آنها اين طور تعبير كردند، براي اين است كه نمي‌توانستند از واقع تعبير كنند، ‌هر چه نزديك‌تر بوده به واقعيت آن نزديك‌تر را اختيار كرده‌اند. چنانچه در كتاب و سنت هم آن كه نزديك‌تر بوده به واقعيت آن نزديك‌تر را اختيار كرده‌اند. چنانچه در كتاب و سنت هم آن كه نزديك‌تر است، ‌اختيار شده است. فهم اين مسأله بسيار مشكل است كه خالق و مخلوق مكانتش چيست، كيفيت چطوري است؟ كيفيت خلق و مخلوق مثل كيفيت آتش است و اثرش؟ مثل كيفيت نفس است و اين چشم و گوش و قوا؟ كه شايد از اكثر اين [مثال ها] نزديكتر باشد؛ ولي باز اين هم نيست. احاطه است، يك احاطه قيومي كه ديگر [از] ضيق خناق بايد اين را گفت؛ احاطه قيومي بر همه موجودات به حيثي كه هيچ جاي از موجودات نيست الا اين كه او هست؛ (تفسير سوره حمد، متن، ص 176)

آيا معيت حق متعال با موجودات به نحو معيت لباس من با من است؟ نه فقيه اين حرف را مي‌زند و نه متكلم و فيلسوف. آيا اين معيت به نحو معيت رفيق با رفيق در سفر است؟ هيچ يك از اين آقايان اين نحوه معيت را قبول ندارد. آيا اين معيت به نحو معيت و حمايت معنوي است كه اين معيت يعني ما تو را حمايت مي‌كنيم؟ قطعاً اين گونه معيتي مراد نيست. عارف اين معيت را معيت قيوميه مي‌داند كه تار و پود حقايق عالم را فرا گرفته است، نه به صورت عينيت و نه به صورت حلول، بلكه در تشبيه دو را دور مانند اتحاد نفس ناطقه انساني با قوايش.

براي فهماندن متن واقع، چاره‌اي جز به كار بردن مثال نداريم

يقيناً اينها مثال‌هايي براي شناساندن گوشه‌اي از حقيقت است و نبايد برخي آقايان از اين كلمات عينيت يا حلول را برداشت كنند و هر چه هست تمثيل است تا متن واقع را تا حدي درك كنيم و امام در تفسير عرفاني خود بر اين نكته بسيار توجه مي‌دهند كه اين مثالها فقط و فقط براي تقريب به ذهن است و اين كلام امام، يادآور كلام مولوي است كه مي‌گويد:

يا خفي الذات محسوس العطا / انت كالماء و نحن كالرحا
انت كالريح و نحن كالغبار / تختفي الريح و غبراها جهار
تو بهاري ما چون باغ سبز خوش / او نهان و آشكارا بخششش
تو چو جاني ما مثال دست و پا / قبض و بسط دست از جان شد روا
تو چو عقلي ما مثال اين زبان / اين زبان از عقل دارد اين بيان

... و در ادامه مي گويد:

اي برون از وهم و قال و قيل من / خاك بر فرق من و تمثيل من
بنده نشكيبد ز تصوير خوشت / هر دمت گويد كه جانم مفرشت
همچو آن چوپان كه مي‌گفت اي خدا / پيش چوپان و محب خود بيا
تا شپش جويم من از پيراهنت /  چارقت دوزم ببوسم دامنت

لذا براي فهماندن متن واقع چاره‌اي از تشبيه و تمثيل نيست و در ادامه داستان را به داستان شبان ربط مي‌دهد.

بعضي مخالفت‌ها با مكتب عرفاني امام و موضوع وحدت وجود

متأسفانه قضيه آن گونه كه بايد تلقي مي‌شد، نشد و نخواهد شد؛ چون مباني مخالفان هيچ گاه به اين حقيقت منتهي نمي‌شود و اين مباني موجب ادامه يافتن اين سوء ظن‌ها مي‌شود و با اين كه به امام راحل احترام مي‌گذارند اما در اين مسائل امام را نمي‌پذيرند و قبول نمي‌كنند.

ما هم مي‌گوييم اشكال ندارد؛ اما اين را بپذيريد كه او يك انسان فوق معمول است و انسان ناآگاه به مباني نبوده است و شما چگونه به خود اجاره مي‌دهيد كه در اين مسأله خود را نسبت به امام اعلم تلقي كنيد و امام را ناآگاه بخوانيد؟!

شنيدم برخي آقايان گفته‌اند كه: مگر مي‌شود كسي وحدت وجود را بفهمد و با او مخالفت نكند؟!
اين عين عبارت برخي آقاياني است كه اخيراً جاني هم گرفته‌اند و حركت‌هايي هم داشته‌اند. لازمه اين حرف اين است كه اي امام اگر بفهمي مفاد وحدت وجود چه هست، بايد مخالفت كني و اين كه مخالفت نمي‌كني يعني تو وحدت وجود را نفهميده‌اي!
بنده عرضم اين است كه شما چگونه به خود اجازه مي‌دهيد كه بگوييد: امام،‌ نفهميده، وحدت وجود را قبول كرده است.

مي‌خواهم بگویم اين كارها را نكنيد و حداقل احتمال دهيد فهم امام از وحدت وجود،‌ فوق فهم متعارف است؛ لذا او از وحدت وجود عين توحيد را مي‌فهمد و شما از آن عين كفر را درك مي‌كنيد!

اگر كسي معناي وحدت وجود را بفهمد و به حقيقت آن برسد محال است آن را نپذيرد و مخالفت كند و اگر آقايان اين همه وقتي را كه صرف رد وحدت وجود كردند، صرف فهميدن اين اصل كرده بودند، زودتر به نتيجه مي‌رسيدند. نبايد به گونه‌اي باشد كه بدون اين كه حرف را از اهلش فرا بگيرد شروع كنند به رد كردن در حد فهم خودشان.  

{jcomments on}

 
خواندن 3731 دفعه آخرین ویرایش در یکشنبه, 21 شهریور 1395